Verlengstuk van Europese wedijver
Tot aan de beslissing om het Ottomaanse Rijk te ontbinden en op te delen werd het voortbestaan ervan gezien in het licht van haar rol als buffer tegen de Russische ruk richting bevaarbare wateren, en om af en toe op te treden als balans tussen wedijverende Europese staten. Het Sykes-Picot akkoord van 1916, is dus eerder te zien in het verlengde van die Europese wedijver. Niet zozeer een verdeel-en-heers tactiek over het Midden-Oosten, de inwoners van dewelke doorgaans niet in staat werden geacht tot zelfstandig handelen, dan wel een verdeel tactiek van het Midden-Oosten onder concurrerende Europese staten. Een verder verdelen van een van de laatste koloniale buiten, zo je wil. Rusland werd in de akkoorden zowaar beloond met net datgene waar het verzwakte Ottomaanse Rijk zo lang voor werd gedoogd en gesteund: Istanboel, de wateren tussen de Zwarte en Middellandse Zee, (en Armenië). Vanwege de Russische revolutie kon dat land, in tegenstelling tot Frankrijk en Groot-Brittannië haar deel van de koek niet opeten.
Geklungel.
De Sykes-Picot akkoorden van 1916 waren in tegenspraak met de Volkerenbond mandaten van 1918. Vanaf het begin was het duidelijk dat Frankrijk annexatie nastreefde, à la Tunesië en Algerije, van de aan haar toegewezen gebieden. Groot-Brittannië van haar kant beloofde intussen met de beruchte Balfour verklaring van 1917 de oprichting van een thuisland voor de Joden in wat later Israël zou worden. Sykes-Picot staat ook haaks op de Hussein-McMahon correspondentie (1915-1916), die de beloftes formaliseerde die de gelauwerde Lawrence of Arabia deed ten aanzien van de Arabieren voor een onafhankelijke Arabische natie, in ruil voor hulp tegen de Ottomanen. Deze tegenstellingen verraadden een zekere nonchalance, een soort van ad-hoc-jes-denken en grotesque onwetendheid vis-à-vis het Midden-Oosten, haar inwoners, en de proto-machtsstructuren die er gedurende de honderden jaren durende Ottomaanse zonsondergang wortel hadden geschoten, veelal op basis van wat er al voor die Turkse overheersing bestond. De Britse minister van Buitenlandse Zaken Arthur Balfour stelde tijdens de Vredesconferentie van Parijs in 1919 dat het letterlijk onmogelijk was om alle Westerse beloftes en verklaringen na te komen, “omdat ze incompatibel zijn met elkaar, en incompatibel met de realiteit.”
Verdeel en heers, bis.
De nood aan een verdeel en heers-strategie in de echte zin kwam er pas met de ontdekking van belangrijke oliereserves in Saudi-Arabië in de jaren dertig. Op dat moment waren de belangrijkste staatkundige lijnen in het Midden-Oosten al uitgestippeld en geconsolideerd. Dat maakte ze daarom niet minder nuttig in de nieuwe energie-prisma door dewelke het Westen de regio meer en meer ging bekijken. Nationale, wedijverende staten waren verkieslijk boven het pan-Arabisme waar de Egyptische president Nasser voor stond. Het was hij die met de Verenigde Arabische Republiek tussen 1958 en 1961 Egypte en Syrië verbond, en daarmee al een eerste keer symbolisch en zeer tijdelijk Sykes-Picot buiten werking stelde, lang voor ISIS zichzelf op de borst klopte voor het wegvagen van de Iraaks-Syrische grens. Het (weeral) geheime akkoord tussen Groot-Brittannië, Frankrijk, en Israël om gezamenlijk die gevaarlijke Nasser aan te vallen in 1956, moet ook in dat licht gezien worden. Egypte of Syrië mochten dan wel geen of weinig olie hebben, te veel solidariteit of zelfs samengaan met Arabische landen die het wel hadden, was ten alle kosten te vermijden. Israël, per slot van rekening ook een product van Sykes-Picot, mocht daarna nog vele malen, bewapend en aangemoedigd door Europa en in toenemende mate de VS, de buurt in de breedste zin (olie dus) te beveiligen.
Reële alternatieven?
Het is moeilijk om een alternatief te bedenken voor een politiek die eigenlijk voornamelijk uit alternatieven, i.e. tegenstrijdigheden, bestond en bestaat. De Britten schipperden destijds tussen de zelfbestemming die sommigen de Arabieren beloofd hadden, en het Franse klassieke koloniale model. De Britse belangen in het Midden-Oosten, pre-olie, bestonden er vooral in om de transport-routes richting kroonjuweel India te verzekeren. Zij kozen er dan ook meer voor om indirect controle uit te oefenen; vriendelijke, meestal relatief zwakkere regimes cultiveren en dies meer. Dat model was wellicht moeilijker te handhaven in het licht van een zeer assertief Frankrijk dat na annexatie van Algerije en Tunesië haar loederige oog had laten vallen op Syrië, en misschien later ook op die onrechtstreeks gecontroleerde ‘Britse’ buurstaten?
Samenhang tussen Sykes-Picot en Balfour verklaring.
Zoals hierboven vermeld, de Britten klungelden tussen twee polen vertegenwoordig door de Sykes-Picot akkoorden en de McMahon-Hussein correspondentie respectievelijk. Zonder Sykes-Picot was er voor een Balfour verklaring simpelweg geen plaats geweest. Na het aanvaarden van het Sykes-Picot model, kwam de nood om dat ‘Britse’ gebied concrete invulling te geven. Er een Joodse thuis in onderbrengen zou er vanuit Britse optiek een lokale bondgenoot creëren. De Britse Joden die ijverden voor zo’n Britse politiek waren doorgaans zeer welvarende, goed geïntegreerde, volkomen Britse zeg maar, burgers. Een door hen geleidde entiteit kon niet anders dan op één lijn te gaan liggen met het ‘moederland’. In 1956 zou dat inderdaad heel concreet het geval zijn.
Historische constructies
Het heeft weinig zin om vandaag de dag te verlangen dat het Sykes-Picot akkoord en al haar negatieve gevolgen nooit hadden plaatsgevonden. De geschiedenis is er om zo accuraat mogelijk te kennen en eruit te leren, niet om ze te veranderen. Je kan stellen dat het Europese nationalisme zowel Europa als het Midden-Oosten veel schade heeft berokkend. Europe probeert nog steeds met vallen en opstaan via een super-nationaal verhaal over de bergen slachtoffers te klauteren. De Arabische staten staat een soortgelijke uitdaging te wachten. Het verschil bestaat erin dat vele van die staten maar tot op zekere hoogte echt soeverein zijn kunnen worden. Vooral veel van de kleinere staten zouden zonder strategische steun, van binnen en buiten de regio, wellicht niet meer bestaan vandaag. Israël is daar een voorbeeld van, maar ook Koeweit dat er in 1991 ei zona het bijltje bij neer legde. En hoe onafhankelijk is Egypte dat sedert 1980 elk jaar enkele miljarden krijgt toegeschoven vanuit de VS in ruil voor vrede met Israël (en het spenderen van die miljarden in de Amerikaanse wapen-souk)? Quid Palestijnse zelfbeschikking?
Het Midden-Oosten ondergaat momenteel seismische veranderingen. Sommige grenzen zullen wellicht hertekend worden, bijvoorbeeld die tussen een toekomstig onafhankelijk Palestina en Israël, voor zover die tweestaten oplossing nog mogelijk is. Valt Irak alsnog uit elkaar in een Sji’itsch, Soenitisch, en Koerdisch deel? Wat met Syrië? En als je daar voor opdeling kiest, hoe lang kan Libanon nog één blijven?
Eerder dan radicaal een Midden-Oosten na te streven dat nooit ge-Sykes-Piceerd werd, is het zaaks werkbare compromissen te sluiten: federale structuren voor etnisch en religieus-diverse staten, potentere (dan de Arabische Liga) regionale samenwerkingsverbanden, moeilijke democratiseringsprocessen in plaats van de fictieve veiligheid in de schaduw van mannen met zonnebrillen in spiegelglas, pragmatische oplossingen voor oude wonden, bijvoorbeeld het Saoedische vredesvoorstel aan Israël dat al sinds 2006 op tafel ligt, enz.
Post Sykes-Picot, post olie.
Saudi-Arabië bereidt zich financieel volop voor op het post-olietijdperk. Strategisch doet het dat ook, o.a. door zich tot de tanden te bewapenen voor een tijd waar de grote vriend aan de andere kant van de Atlantische Oceaan noch de middelen, noch de interesse zal hebben om de energiebevoorrading te komen helpen verzekeren. Ook de niet-olieproducerende landen kunnen zich maar beter vasthouden aan de takken van de bom(m)en. Ondanks de huidige frenetieke activiteit, zal er de komende decennia wellicht minder Westerse inmenging zijn. Of en hoe de artificiële natiestaten zich handhaven is nog maar de vraag. Misschien komen we dan eindelijk te weten hoe het Midden-Oosten er zou uitgezien hebben zonder Sykes-Picot.
Westers mea culpa.
Bij de honderdste verjaardag van Sykes-Picot is vooral Westerse bescheidenheid nodig. Een mea culpa voor een akkoord van honderd jaar geleden is misschien nonsensicaal, temeer daar de inmenging eigenlijk nooit heeft opgehouden. Herdenken moet daarom ook een her-denken betekenen van het huidige ad hoc beleid, het geklungel van brancard naar brandhaard en terug, net zoals het Britse beleid honderd jaar geleden. Voorbeelden te over: steun, m.a.w. voor vele miljarden wapens blijven verkopen aan, sterke mannen ter wille van de ‘stabiliteit’ en verbaasd zijn als het fout loopt. Bommen gooien op een land waar je graag minder vluchtelingen uit ziet vertrekken. De geschiedenis, zo stelde ik eerder, is er om van te leren. Hoe langer Europa dat volwassen worden uitstelt, hoe lelijker dat portret wordt op die zolderkamer van ons die het Midden-Oosten is. ISIS, dat zijn wij namelijk.